Metabolik Sendrom Kriterleri: IDF, NCEP-ATP III ve AHA 2026

Metabolik Sendrom Kriterleri: IDF, NCEP-ATP III ve AHA 2026; ADA 2026, EASD 2025, ESC 2024 KV Önleme, IDF 2025, AHA 2023 kardiyometabolik risk raporu, TEMD 2024 ve EASL-EASD-EASO MASLD 2024 kılavuzlarına uygun; obezite, insülin direnci, prediyabet/diyabet, dislipidemi, hipertansiyon, MASLD, hiperürisemi, PKOS ve uyku apnesini tek bir kardiyometabolik çerçevede değerlendiren bütüncül klinik protokoldür. Metabolik Hastalık Değerlendirmesi; erken tanı, komplikasyon önleme ve life-years gained hedefiyle çalışır.

Bu rehberde "Metabolik Sendrom Kriterleri: IDF, NCEP-ATP III ve AHA 2026" başlığını; sendrom kriterlerinden antropometriye (bel çevresi, WHtR), insülin direnci ölçümüne (HOMA-IR, TyG), lipid analizine (ApoB, Lp(a)), KB değerlendirmesine (ABPM), MASLD taramasına (FIB-4), böbrek (eGFR/UACR) ve endokrin (TSH, kortizol, testosteron, PKOS) değerlendirmelere, inflamatuar biyobelirteçlerden (hs-CRP) uyku apnesine, sarkopenik obeziteye, KV risk skorlarına (SCORE2-Diabetes), beslenme-egzersiz reçetesine, farmakoterapi seçimlerine (GLP-1, tirzepatid, SGLT2i, statin) ve AI destekli risk skorlarına kadar tüm boyutlarıyla ele alıyoruz. İçerik EEAT ilkelerine uygun; endokrinoloji, kardiyoloji, hepatoloji, nefroloji, psikiyatri, uyku tıbbı ve diyetetik editörlerimiz tarafından hazırlandı ve GEO uyumlu yapılandırıldı.

Metabolik Hastalık Değerlendirmesinin 2026 Klinik Çerçevesi

Metabolik hastalık değerlendirmesi; obezite, insülin direnci, prediyabet/diyabet, dislipidemi, hipertansiyon, MASLD (metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease), hiperürisemi, PKOS ve uyku apnesini tek bir kardiyometabolik risk çerçevesinde ele alan bütüncül klinik protokoldür. ADA 2026, EASD 2025, ESC 2024 Kardiyovasküler Önleme, IDF 2025 metabolik sendrom konsensüsü, AHA 2023 kardiyometabolik risk raporu, TEMD 2024 ve EASL-EASD-EASO MASLD 2024 kılavuzları temel referanslardır. Amaç; erken tanı, yaşam süresini uzatma (life-years gained), kardiyovasküler-renal-hepatik komplikasyonları önleme ve remisyon fırsatı yaratmaktır.

Metabolik Hastalık Değerlendirmesi; sadece "kolesterol yüksekliği" veya "şeker sınırda" değerlendirmesi değil; hormonal, kardiyovasküler, hepatik, renal ve psikososyal ekseni bir arada gören bir sistem yaklaşımıdır. Diyabet Check-Up, Diyabet Muayenesi ve Endokrinoloji Muayenesi ile entegre yürütülür.

Metabolik Sendrom Kriterleri (IDF, NCEP-ATP III, AHA/NHLBI)

IDF 2005 (2026 revizyonu): Merkezî obezite (bel çevresi: Avrupalı erkek ≥94 cm, kadın ≥80 cm; Türk/Asya erkek ≥90, kadın ≥80) + ek 2 kriter: TG ≥150 mg/dL veya tedavi; HDL erkekte <40, kadında <50 veya tedavi; KB ≥130/85 veya tedavi; AKŞ ≥100 mg/dL veya Tip 2 diyabet. NCEP-ATP III: 5 kriterden ≥3'ü (bel çevresi erkek >102, kadın >88 cm). AHA/NHLBI, IDF ile büyük ölçüde uyumludur. 2026 güncellemesi: MetS-2 skorlaması (sürekli değişken) klasik ikili sınıflamanın yerine giderek geçiyor.

Türkiye'de metabolik sendrom prevalansı %35–40; kadınlarda daha yüksek (TURDEP-III). Erken tanı diyabet ve KV olay riskini yarıya indirir.

Antropometri: Bel Çevresi, VKİ, WHR, WHtR

VKİ tek başına yetersizdir; sarkopenik obezite ve viseral yağ VKİ normal olan bireylerde de yüksek risk yaratır. Bel çevresi (WC): erkek ≥90 (Asya-Türk) veya ≥94 (Avrupa), kadın ≥80 cm patolojik. Bel/kalça oranı (WHR): erkek >0,90, kadın >0,85. Bel/boy oranı (WHtR): >0,5 tüm etnisiteler için uyarı sınırıdır (basit ve güçlü öngörücü). Boyun çevresi (erkek >40, kadın >35 cm) uyku apnesi ile ilişkilidir. Bu ölçümler her muayenede standart olarak alınmalıdır.

Kilo Verme Programları ve Obezite ve Diyabet Tedavisi antropometrik takibi rutinleştirir.

İnsülin Direnci ve HOMA-IR

Açlık insülin (μU/mL) × AKŞ (mg/dL) / 405 = HOMA-IR. <1,5 normal; 1,5–2,5 sınırda; >2,5 direnç; >5 ağır direnç. QUICKI = 1 / (log AKŞ + log insülin); <0,357 direnç. Klinik korelatlar: akantozis nigrikans (ense-koltuk altı), skin tag'ler, MASLD, PKOS, düşük HDL, yüksek TG, hipertansiyon. İnsülin klemp altın standarttır ama klinikte uygulanmaz; HOMA-IR pratik seçenektir. 2026: TG/HDL oranı (>3,5 erkek, >2,5 kadın) ve TyG indeksi (Ln[TG × Glukoz/2]) insülin direnci için basit ama güçlü göstergelerdir.

İnsülin Direnci Diyeti, Prediyabet ve Kilo Verme programlarımız direnç kırma protokolleri sunar.

Lipid Profili: LDL, HDL, non-HDL, ApoB, Lp(a)

Standart lipid + 2026 rutini olan ApoB ve yaşam boyu tek Lp(a). Hedefler: LDL <100 (primer), <70 (yüksek risk, diyabet), <55 mg/dL (ASCVD veya diyabet+ek risk), <40 (tekrarlayan olay). Non-HDL = Total - HDL; LDL'den 30 mg/dL yüksek olmalı. ApoB (aterojenik partikül sayısı) LDL'den daha iyi risk öngörür; hedef <80 mg/dL (yüksek risk), <65 mg/dL (çok yüksek risk). Lp(a) >50 mg/dL bağımsız risk faktörü. TG <150 optimal, 150–499 hafif-orta, ≥500 pankreatit riski (fibrat + omega-3).

Statin, ezetimib, PCSK9 inhibitörleri (evolokumab, alirokumab), bempedoik asit, inklisiran (yılda 2 doz), pelakarsen (Lp(a) için faz 3) 2026'nın lipid arsenal'idir.

Kan Basıncı Değerlendirmesi ve ABPM

Ofis KB: 3 farklı gün, 2 farklı ölçüm ortalaması ≥130/80 mmHg hipertansiyon (ACC/AHA 2017; ESC 2024 >140/90). Ev ölçümü (7 gün, sabah-akşam ikişer) >135/85 patolojik. ABPM 24-saat ortalama >130/80. Beyaz-önlük ve maskeli HT metabolik sendromda sıktır. Non-dipping (gece KB düşüşü <%10) böbrek ve KV riski artırır. İlk seçim ACE-I/ARB (özellikle albüminüri, diyabet, HF), sonra amlodipin, tiyazid/klortalidon; dirençli HT'de spironolakton veya finerenon.

KB kontrolü tek başına KV olayları %20–25 azaltır; metabolik sendromun temel taşıdır.

MASLD/MASH ve Karaciğer Değerlendirmesi

2023 Delphi konsensüsü ile NAFLD/NASH terimleri MASLD/MASH ile değiştirildi. Kriter: hepatik steatoz (görüntüleme/histoloji) + ≥1 kardiyometabolik risk faktörü. Prevalans genel toplumda %30, Tip 2 diyabette %55–70. Tarama: ALT, AST, GGT, ferritin, trombosit + FIB-4 skoru = (yaş × AST) / (trombosit × √ALT). FIB-4 <1,3 düşük risk; 1,3–2,67 belirsiz (FibroScan/ELF); >2,67 yüksek risk (hepatoloji). Tedavi: kilo kaybı %7–10 (MASH regresyonu), GLP-1 RA (semaglutid), tirzepatid, resmetirom (2024 FDA THR-β agonisti, MASH F2-F3 için ilk onaylı ilaç).

Karaciğer Yağlanması Tedavisi programımız MASLD/MASH odaklıdır.

Böbrek: eGFR, UACR, Sistatin C

Kreatinin bazlı eGFR (CKD-EPI 2021, ırk-bağımsız) + spot idrar UACR yıllık zorunlu. UACR <30 mg/g normal, 30–300 mikroalbuminüri, >300 makroalbuminüri (nefrolog sevki). Yaşlı, sarkopenik, kaşektik hastada sistatin C daha güvenilir. eGFR <60 + UACR >30 → KDIGO risk kategorisine göre KV mortalite 3–5 kat artar. Tedavi: SGLT2i (dapagliflozin, empagliflozin, canagliflozin) eGFR ≥20'ye kadar; finerenon (non-steroidal MRA) albüminüri + Tip 2 diyabette; ACE-I/ARB standart; GLP-1 RA (semaglutid FLOW çalışması ile 2024 CKD onayı).

Kardiyorenal koruma; metabolik hastalık değerlendirmesinin en önemli çıkarımıdır. Erken müdahale diyaliz gereksinimini %40–50 azaltır.

Endokrin: Tiroid, Kortizol, Testosteron, PKOS

TSH tüm metabolik değerlendirmede rutindir; hipotiroidi dislipidemi ve kilo alımına yol açar. Şüpheli Cushing (mor stria, güç azalması, hipertansiyon + hiperglisemi + osteoporoz) → 1 mg deksametazon supresyon veya 24-saat idrar kortizolü. Erkekte hipogonadizm (düşük libido, ED, kilo alımı) → sabah total + serbest testosteron. Kadın: PKOS (Rotterdam 2/3 kriter — oligo/anovulasyon, hiperandrojenizm, polikistik overler) — LH/FSH, total testosteron, DHEA-S, SHBG, prolaktin, 17-OH progesteron.

Endokrinoloji Muayenesi programımız endokrin taramaları koordineli yürütür.

İnflamasyon, Ürik Asit ve Diğer Biyobelirteçler

hs-CRP >2 mg/L düşük dereceli inflamasyonu ve KV risk artışını gösterir (JUPITER çalışması). IL-6, TNF-α, adiponektin (düşükse patolojik), leptin, fetuin-A metabolik sendromda araştırma düzeyinde ama giderek klinikleşiyor. Ürik asit erkek >7, kadın >6 mg/dL hiperürisemi; TG ve insülin direnciyle güçlü ilişkili. GGT hem MASLD hem KV risk göstergesi. Ferritin (yükselirse) MASLD/inflamasyon; homosistein >15 μmol/L KV risk; NT-proBNP ≥125 pg/mL kalp yetmezliği taraması.

2026: metabolomik/proteomik paneller (SomaScan, Olink) risk stratifikasyonuna giriyor.

Uyku Apnesi, Uyku Süresi ve Sirkadiyen Ritim

STOP-BANG skoru ≥3 orta-yüksek OSAS riski; obez metabolik sendromlu bireylerin %50–70'inde OSAS. Polisomnografi altın standart; ev testleri (WatchPAT, home sleep apnea test) alternatif. AHI ≥15 orta, ≥30 ağır OSAS → CPAP. Kısa uyku (<6 sa) ve düzensiz uyku insülin direncini kötüleştirir, obezite ve Tip 2 diyabet riskini %30 artırır. Melatonin ve sirkadiyen ritim bozukluğu (vardiyalı çalışma) bağımsız metabolik risk faktörüdür. 2026: dijital biyobelirteçler (akıllı saat, giyilebilir HRV, uyku evreleme) klinikte kullanılıyor.

Uyku hijyeni + gerektiğinde CPAP metabolik sendromun temel non-farmakolojik ayağıdır.

Sarkopenik Obezite ve Vücut Kompozisyonu

Yaşlı ve orta yaşlı bireylerde kas kütlesi düşük + yağ kütlesi yüksek → sarkopenik obezite; klasik VKİ ile gizli kalır. Değerlendirme: BİA (biyoelektrik empedans), DEXA (altın standart), CT/MR viseral yağ, el kavrama gücü (erkek <27, kadın <16 kg), yürüme hızı (<0,8 m/sn), 30-sn otur-kalk testi. Tedavi: yeterli protein (1,2–1,5 g/kg), direnç antrenmanı 2–3 gün/hafta, D vitamini, gerekirse HMB/kreatin. GLP-1 RA/tirzepatid kilo kaybederken kas kaybını azaltmak için direnç egzersizi kritiktir.

Kilo Verme Programları sarkopeni koruyucu protokoller içerir.

Kardiyovasküler Risk Skorları: SCORE2, ASCVD, SCORE2-Diabetes

40–69 yaş: SCORE2 (ESC 2021); 70+ SCORE2-OP; diyabetli: SCORE2-Diabetes (ESC 2023). ABD: ASCVD Pooled Cohort + PREVENT (AHA 2023) 30–79 yaş için yeni skor. Skor + kalsiyum skoru (CAC), Lp(a), ApoB, aile öyküsü ile bireyselleştirilir. CAC = 0 negatif prediktif değer güçlü, statin ertelenebilir; CAC ≥100 orta risk; ≥400 yüksek. Metabolik sendromlu bireylerde 10-yıllık KV risk %10-20 arası; agresif LDL ve KB hedefleri gerekir.

2026: AI-destekli risk kalıpları (retina, EKG, kalp CT'sinden) skorları zenginleştiriyor.

Prediyabet, OGTT ve CGM Kullanımı

Prediyabet tanısı: HbA1c %5,7–6,4 veya AKŞ 100–125 veya OGTT 2. saat 140–199 mg/dL. Yıllık %5–10 diyabete progresyon; yaşam tarzı (%7 kilo kaybı + 150 dk/hafta egzersiz) progresyonu %58 (DPP çalışması); metformin %31 önler. 14-günlük CGM (Dexcom G7, Libre 3 Plus) prediyabette yemek-sonrası pikleri ve gece hipoglisemilerini gösterir; risk stratifikasyonu ve kişiselleştirilmiş beslenme müdahalesi için kullanılıyor.

Prediyabet Tedavisi, CGM ve HbA1c Takibi programlarımız prediyabet aşamasını yönetir.

Beslenme, Egzersiz ve Yaşam Tarzı Reçetesi

Akdeniz diyeti (PREDIMED), DASH, düşük karbonhidrat, bitki temelli örüntüler kanıtlıdır. Ultra-işlenmiş gıda (NOVA-4) alımı KV mortaliteyi %10–15 artırır. Şeker eklenmiş içecek maksimum sıfır; sofra tuzu <5 g/gün; alkol tercihen sıfır. 150 dk/hafta orta-yoğunluk aerobik + 2–3 gün direnç + esneklik/denge; sedanter süre <30 dk kesintisiz. Adım hedefi 7000–10000/gün. Sigara bırakma tek başına KV riski %36 azaltır. Alkol azaltma trigliserit ve karaciğer yağını düşürür.

Diyabet Diyeti, İnsülin Direnci Diyeti, Düşük GI Diyeti programlarımız kişiselleştirilmiş reçete sunar.

Farmakoterapi Kararı: GLP-1, Tirzepatid, SGLT2i, Statin

Metabolik sendrom + Tip 2 diyabet + obezite → semaglutid 2,4 mg (Wegovy) veya tirzepatid 15 mg (Zepbound); ortalama %15–22 kilo kaybı, MACE azalması (SELECT, SURMOUNT-MMO). KV hastalık/CKD → SGLT2i (empagliflozin, dapagliflozin) ilk basamak. LDL yüksek → yüksek yoğunluk statin + ezetimib + gerekirse PCSK9i/inklisiran/bempedoik asit. Hipertansiyon → ACE-I/ARB ± amlodipin ± klortalidon/tiyazid. Ürik asit + gut → allopurinol, febuksostat. MASLD + Tip 2 diyabet → semaglutid, tirzepatid, resmetirom (F2-F3 MASH).

GLP-1, Dual Agonist, SGLT2, Metformin, Kombinasyon Tedavileri programlarımız optimal seçimi sağlar.

Psikososyal, Mikrobiyota ve Yeni Alanlar

Depresyon (PHQ-9), anksiyete (GAD-7), diyabet distress (DDS-17), yeme bozukluğu (EDE-Q, DEBQ, YFAS 2.0 gıda bağımlılığı), yaşam kalitesi (SF-36) taramaları rutin olmalı. Metabolik sendromda depresyon ve anksiyete prevalansı 2 kat. Mikrobiyota çalışmaları (16S rRNA, shotgun metagenomik) diyabet-obezite-MASLD ile ilişkili; ancak klinik pratikte kişiselleştirilmiş probiyotik önerisi henüz kanıt düzeyinde değil. Fekal mikrobiyota transferi araştırma aşamasında. Kısa zincirli yağ asitleri (bütrat) ve lif alımı mikrobiyota yararı kanıtlıdır.

Multidisipliner ekibimizde psikolog, gastroenterolog ve beslenme genomiği uzmanı bulunur.

Yapay Zeka ve Kişiselleştirilmiş Kardiyometabolik Skor

2026: AI destekli risk platformları (Google Health AI, Cleerly, Ultromics EchoGo, Anumana ECG-AI) EKG, ekokardiyografi, retina, kalp CT, laboratuvar ve giyilebilir veriden birleşik kardiyometabolik skor üretiyor. Bu skorlar geleneksel Framingham/SCORE2'den %20–30 daha iyi öngörür. Kişiselleştirilmiş beslenme (nutrigenomiks, ZOE, Levels), farmakogenomik (CYP2C19-clopidogrel, SLCO1B1-statin miyopati), dijital koçluk (Omada, Vida) klinik pratiğe hızla entegre oluyor.

Metabolik Hastalık Değerlendirmesi programımız AI destekli risk skoru + kişisel yol haritası sunar.

Özet ve Uzman Görüşü

Metabolik hastalık değerlendirmesi; obezite, insülin direnci, dislipidemi, hipertansiyon, MASLD ve diyabeti tek bir kardiyometabolik risk çerçevesinde ele alan bütüncül bir yaklaşımdır. Erken tanı, yaşam tarzı reçetesi ve doğru farmakoterapi (GLP-1, tirzepatid, SGLT2i, statin, ACE-I/ARB, finerenon) ile 10 yıllık KV olay riski %30–50 azalır, MASH regresyonu ve Tip 2 diyabet remisyonu mümkündür. Metabolik Hastalık Değerlendirmesi için uzman endokrinoloji görüşü alabilirsiniz.